بێگومان بهرهوپێشچوون و گهشهسهندنی ههر کۆمهڵگایهک له بهستێنی ئاڵوگۆڕه سیاسیهکان و دامهزراندنی بنکه و ناوهنده مهدهنی و کهلتورییهکاندا خۆی دهدۆزێتهوه. لهو ناوهدا له ههر وڵاتێک وهزارهتی ڕۆشنبیری دهورێکی کاریگهر و چالاک دهگێڕێت له بهرهوپێش بردنی ئاستی وشیاری کۆمهڵایهتی و کهلتوری خهڵکی ئهو ناوچهیه. دهڤهری قهشمهرئاواش بێگومان له وڵاتانی دهر و دراوسێ و بیانی نهماوهتهوه و شان به شانی ئهوان له دامهزراندنی بنکه و ناوهند و وهزارهتهکاندا شێلگیر بوه و ئهگهر له سهرووی ئهوانهوه نهبووبێت بێگومان هاوتهریب لهگهڵ وڵاتاندا بهرهوپێش چوه. بهڵام ههروهک قهشمهرانی بهڕێز دهزانن ململانێ و کێبهرکێی میللهتان و گهلان بۆ پێشکهوتن کردهیهکی مێژووییه و گهلانی خاوهن ئهزموون ههمیشه بیرۆکهی جوان و داهێنهرانهیان دۆزیوهتهوه بۆ پێشاوبڕدانهوه له میللهتانی دیکه. جا ههربۆیهش لهم بهستێنهدا میللهتی خودانشهرهف و کهونارای قهشمهرئاواش نابێ بهجێ بمێنێت له ڕهوتی داهێنان و هێنانه کایهی ئهو بیرۆکه جوانانه و دهبێ ههوڵ بدات بۆ بوژاندنهوه و به یاسایی کردنی نهریتهکان و ههروهها چالاک بێت بۆ دهرفهت ڕهخساندن له پێناو عهمهلی کردنی ئهو بیرۆکه و فکر و نهریته جوان و داهێنهرانه.
لێرهدا بۆ ئهوهی پێشکهوتنێکی ههمیشهیی و مێژوویی بۆ گهلی قهشمهرئاوا دهستهبهر بکرێت، ههست به بۆشاییهکی گهوره دهکرێت له ناو پێکهاتهی حکومهتی قهشمهرئاوادا که ئهویش نهبوونی وهزارهتێکی دیکهیه له ناو ستراکتۆری حکومهتدا. وهزارهتێک که بتوانێت شان به شانی وهزارهتی ڕۆشنبیری دهوری بهرچاو و کاریگهر بگێڕێت له بردنه سهری ئاستی کهلتور و فهرههنگی قهشمهریانه و خۆماڵی و تهواوکهری وهزارهتی ڕۆشنبیری بێت تاکو هیچ میللهتێکی دیکه نهتوانێت لهو بوارهدا شان بدات له شانمان و ههرگیز ئاستی سیقافه و کهلتوریان نهگاتهوه گهلی بهشکۆی قهشمهرئاوا. هیواخوازین دامهزراندنی ئهم وهزارهته ئهزموونێکی تازهگهرانه و نوێخوازانه بێت له بواری فهرههنگیدا، گهرچی ئهو نهریته ڕابردویهکی کۆنی له ناو گهلهکهماندا ههیه بهڵام به فهرمی تا ئێستا یاسایی نهکراوه و گرینگایهتی پێ نهدراوه و مهخابن تا ئێستا خراوهته پاش گوێ. دامهزراندنی ئهم وهزارهته بۆ یهکهم جار له مێژوودا ههلێکی مێژوویی باش دهڕهخسَنێت بۆ خۆدهرخستی گهلی ڕێزداری قهشمهرئاوا تاکو بتوانێت له ناو کهلتورهکاندا سهرێکی ناو سهران بێت و خاوهنی وهزارهتێک بێت که دهرو دراوسێ و نهیاران حهسرهتی بخۆن. ئهم وهزارهتهش شوێنێک نیه جگه له وهزارهتی خودانشکۆی «کهرگایین».
لێرهدا شایهد ههندێک له خاوهنڕایان و خاوهندهسهڵاتانی وڵاتهکهمان دژی ئهم بیرۆکهیه بن یان بهپێچهوانهی بهرژهوهندی تاکهکهسی ئهوان بێت و ههربۆیهش ناڕهزایی دهرببڕن. بهڵام بۆ ئێمه چیمان له دهرو دراوسێکان و وڵاتانی جیهان کهمتره؟؟!! بۆ وێنه وڵات ههیه ههر له سهرهتای دامهزراندنیدا چل و دوو وهزارهتی ههبوه یان وڵات ههیه دوو وهزارهتی له ژێر یهک ناودا و بۆ یهک مهبهست ههیه. ئهمه خۆی ئوسلوبێکی نێونهتهوهییه بهتایبهت ئهگهر وڵاتێک به خۆیهوه نهدیبێ ئهوه حهز دهکات ڕێژهی وهزارهتهکانی زۆر له سهرهوه بێت. بۆ وێنه ههر لهو وڵاتهی که خاوهنی چل و دوو وهزارهت بوو ماوهیهک له پهرلهمان (ئهنجومهنی نیشتمانی) مشتومڕ بوو لهسهر دامهزراندنی وهزارهتی چل و سێههم به ناوی وهزارهتی «نانهورکه». چونکه خهڵکانی ئهو وڵاته نانهورکهیان زۆره و تهنیا ناوهڕاستی نان دهخۆن و قهراغهکانی ههموو خهسار دهکهن. ههربۆیهش مهسهلهی نانهورکه ببوه قهیرانێکی ئاڵۆزی ناوخۆیی و ههڵڵایهکی زۆری نابۆوه و پهرلهمانیش به پهله کهوتبوه فکری ئهوهی وهزارهتێک بۆ چارهسهری ئهو قهیرانه دابمهزرێنێت. ههڵبهت ههر لهو کاتهدا چهندێک له ڕۆژنامه و مێدیا ئههلیهکان ڕایهکی جیاوازیان سهبارهت بهو مهسهلهیه ههبوو و پێیان وابوو که ئهمه پێوهندی به ئهوهوه بوه که ئهندامی کۆمیتهی ناوهندی یهکێک له حیزبهکانی پێکهێنهری دهوڵهت له کاتی دابهش کردنی پۆستهکاندا تهنگهتاو بوه و ڕایکردوه بۆ مهستهراح و لهوێ دۆخینی پانتۆڵهکهی بوهته گرێپوچکه و ههربۆیهش لهو کاتهدا ئاماده نهبوه. کوردیش له قهدیمهوه گوتویه: «بهشی گهڕاو و نووستوو نیه» ههربۆیهش ئهو بهڕێزه پۆستی بهرناکهوێت و دواجار دهیکاته ههڵڵا و شهڕ و لینگێزه و ئیتر پارلهمانیش بۆ چارهسهری کێشهکه دهکهوێته فکری دامهزراندنی وهزارهتێکی دیکه بۆ دڵدانهوهی ئهو ئهندامه بهشخوراوه که ئهویش وهزارهتی نانهورکه بێت.
له ههر حاڵدا ئهمه پێوهندی به ئێمهوه نیه بهڵام له لایهکی دیکهشهوه بۆ ئهوهی هاوئاههنگ بین لهگهڵ ئوسلوبهکانی نێونهتهوهیی کهرگایین و ئاگاداری ڕهوشتهکانی وڵاتانی دیکه بین لهو بارهوه ، دهبێ وهزارهتێکی لهو شێوهیهی که باسمان کرد، دابمهزرێنین. ههر لێرهشدا من وهک نووسهر و پلانداڕێژی ئهم پـڕۆگرامه ئامادهیی خۆم بۆ ڕاپهڕاندنی ئهو ئهرکه مێژووییه دهردهبڕم و بهڵێن دهدهم که ئهو ئهرکه به چاکی بهڕێوه بهرم و به ئایاتی پیرۆزی قهیتهرقووش سوێند دهخۆم که له بهڕێوهبردنی ئهرکهکانمدا هیچ درێخی نهکهم و وهزیرێکی بهئهمهگ و چالاک بم.
پێویسته بگوترێ که جهنابم وهک کهرگێیهکی بهئهزموون، تهجرهبهیهکی دوور و درێژم لهو بوارهدا ههیه و تا ئێستا چهندین بڕوانامه و خهڵاتی ناوخۆیی و نێودهوڵهتیم لهو بابهتهوه پێشکهش کراوه و ههر له دووریشهوه واته له ڕێی ئینتهرنێتهوه له یهکێک لهو زانکۆ خاریجیانهی که نێوانی لهگهڵ قهشمهرئاوادا گهرمه، دکتۆرام کهرگایینم وهرگرتوه (مونبارهکم بێ). تێزی دکتۆراکهشم له ژێر ئهم ناونیشانه دایه:
«دۆزینهوهی سهرچاوه دیرۆکیهکانی کهرگایین له ناو دهڤهری قهشمهرئاوا و بهراوردکردنی لهگهڵ وڵاتانی دهرو دراوسێ دا».
ههر لێرهدا باشه ئاماژه بهوه بکهم که ئهگهر ئهو ئهرکه مێژووییهم پێ سپێردرا ئهوه ههر له ئێستاوه جێگری یهکهمی خۆم دهست نیشان دهکهم که ئهویش جهنابی چیلکهپیاو (ناسر)ه. ههروهها جێگری دووههم که ئهویش جهنابی (حهزرهتی کامیل)ـه. چونکه دڵنیام لهوهی که لێهاتوویی و شارهزایی تهواویان لهو بوارهدا ههیه و هیواداریشم که ئهو ئهرکه نهتهوهیی و مێژوویی و موقهدهسه وه ئهستۆ بگرن. (خودا له گوناحانیان خۆش بێت).
له لایهکی دیکهوه ئهم وهزارهته دهرفهتێکی زۆری ئیشکردن دهڕهخسێنێت و فارس گوتهنی:«اشتغالزا»یه. چونکه سهرهڕای ئهوهی وهزیر و دوو جێگر و چهندین کارگێڕی گشتی و فهرمانبهر و کارمهندی دیکه له دهوری خۆیدا کۆ دهکاتهوه، ئهوه له ناو هاوڵاتیانی بهڕێزی قهشمهرئاواشدا کهرداری و بهخێوکردنی کهر دهبێته ئیشێکی پـڕداهات و ڕێژهی گیانهوهران ڕوو له زیادبوون دهکات و له بواری ژینگهپارێزیشهوه قازانجێکی زۆر به وڵاتهکه دهگهیهنێت و هیچ سهیر نیه که له لایهن سازمانی ژینگهپارێزی جیهانیشهوه یارمهتی بهرچاو وهربگرین. لهم نێوهدا مهلا ناڵبهندی قهشمهرئاواش بازاڕی گهرم دهبێت و ئیتر سهری به ئیشی پیرۆزی ناڵبهندیهوه گهرم دهبێت و ئهوسا ئهوهنده خۆ له مهسهلهکان ههڵناقوتێنێت که به قهد توری تهڕی تێناگات و ئهوهندهش قسهی سهرتهندووری ناهێنێ و نابات.
پلانی وهزارهت:
بـڕگهی 1ـ ناوی وهزارهت: وهزارهتی کهرگایینی قهشمهرئاوا.
بـڕگهی 2ـ ئاڕمی وهزارهت: ئاڕمی وهزارهت پێک دێت له کهرێک که کلکی فش کردوه و له یهکێک له بنارهکانی قهشمهرئاوا خهریکی قهوچه کردنه.(تێبینی: ئهو بناره مهبهست بنار یان داوێنی کێوه و لهگهڵ بناری وردهواڵه فرۆش لێتان تێک نهچێت).
بـڕگهی 3ـ پۆسته سهرهکیهکان: وهزارهت پێک دێت لهم بهشانهی خوارهوه:
1ـ وهزیر 2ـ جێگری یهکهم 3ـ جێگری دووههم 4ـ کارگێڕه گشتیهکان.
بـڕگهی 4ـ بهشه ناوخۆییهکان:
1ـ بهشی کاروباری کۆمهڵایهتی کهرهکان دهسپێردرێته کارگێڕی تهویلهداری که پێویسته لهو بوارهدا بڕوانامهی ههبێت و خاوهنی پێنج ساڵ ئهزموونی تهویله خاوێن کردنهوه بێت.
تهبسهره: بهشی خزمهتگوزاری کهرهکان ههر له ژێر چاوهدێری بهشی کاروباری کۆمهڵایهتیدا ئیش دهکات و ههر له ئێستاوه مهلاناڵبهند بۆ بهرپرسایهتی ئهو بهشه پێشنیار دهکرێت.
2ـ بهشی نێونهتهوهیی وهزارهت: که کارگێڕهکهی دهبێ کهسێکی زمانهوان بێت و به باشی بزهڕێنێ و گوێبیستی تهواوی شێوهکانی زهڕاندنیش بووبێت.
3ـ بهشی بازرگانی: سهرپهرستی ئهو بهشه دهکهوێته ئهستۆی کارگێڕێک که به باشی جۆرهکانی کهر بناسێت و بزانیت شیله و بهرازه چیه و بزانێت چۆن و له چ تهمهنێکدا کهرێک بهرازهی دهڕوێت و له چ تهمهنێکیشدا شیلهی پێ نامێنێت. ههروهها توانایی فرۆشتن یان ههناردهکردن و تواندنهوهی پیرهکهر و کهرهقۆڕ و تڕنهکهر و ... هتدی ههبێت و ههروهها توانایی دۆزینهوه و کڕین و هاوردهکردنی قوزجاشووله و کلکقوڵ و خڕهکهر و پاشهڵپان و شتی لهو بابهتهی ههبێت.
4ـ وهزارهت کۆمیتهیهک پێک دێنێت بۆ پارێزگاری کردن له مافی ئهو کهرانهی که خاوهنهکانیان ناهێڵن به گان بچن یان به شێوهیهکی ناقهشمهریانه و به دوور له پهیڕهوی ناوخۆی وهزارهت کهرهکانیان به گان دهدهن.
5ـ وهزارهت کۆلێژێک یان پهیمانگایهکی تهکنیکی (وهک ئهوهی ناسر لێی دهخوێنێت) بۆ ڕاهێنان و فێرکاری دهکاتهوه له ژێر ناوی (کۆڵیژی تهکنیکی کهرگایین) و قوتابیانێک که له بواری عهمهلیهوه دهرسیان باش بێت بۆ تهواوکردنی دهوره وهردهگرێت. زۆربهی وانهکانی ئهم کۆلێژه یان پهیمانگایه عهمهلی دهبێت و تیۆری کهمتر دهخوێندرێت. قوتابیانیش چونکه سهرهتا ناشارهزان و بۆ ئهوهی خوانهخواسته کهرێک سهقهت نهکهن، سهرهتا ئهزموونهکان له سهر خۆیان تاقی دهکرێتهوه. ههربۆیهش ههر له ئێستاوه تهواوی داواکارانی ئهو کۆلێژه ئاگادار دهکهینهوه که ئهوانهی قوونی ئهو کارهیان نیه تکایه سهردانی کۆلێژ نهکهن.
تهبسهرهی 1: وهزارهت وهک ڕێزلێنان بوورسێکی خوێندن لهم کولێژهدا بۆ ئهندامانی کۆمیتهی ناوهندی قهشمهرئاوا تهرخان دهکات.
تهبسهرهی 2: ههر خوێندکارێک له وانهکانی کۆلێژدا دهرنهچێت ئهوه دوو جار ئهزموونهکه له سهر خۆی تاقی دهکرێتهوه.
ئهرکهکانی وهزارهت:
ئهرکی سهرهکی: بوژاندنهوهی نهریتی کۆنی کهرگایین که له باب و باپیرانمانهوه بۆمان بهجێ ماوه و پاراستنی ئهو نهریته وهک میرات و کهلهپورێکی نهتهوهیی و به یاسایی کردنی ئهو ڕهوشته پیرۆزه و برهودان پێی.
پهیـڕهوی ناوخۆ:
بـڕگهی 1ـ مافی گایینی ئهو جاشکانهی که تا ئێستا دهستلێنهدراو ماونهوه تهنیا بۆ وهزیری بهڕێزه.
بـڕگهی 2ـ کهس بۆی نیه کیر درێژ بکاتهوه بۆ لای ئهو جاشکانهی که تهمهنیان ژێر شازده مانگه.
بـڕگهی 3ـ ئهو کهسانهی که چاوپۆشی بکهن له بـڕگهی 2 بهڵای کهرهکانیان به سهر دێت له لایهن خودی وهزیری بهڕێزهوه.
بـڕگهی 4ـ ههر کهس بۆ کهرگایین له پشتێن کهڵک وهرگرێت واته بیکاته ملی کهرهکه (چونکه ئهگهری خنکان ههیه) به توندترین شێوه سزا دهدرێت. (ههڵبهت ههندێک له کهرگێیانی بهناوبانگ وهک خۆم واته قوون بهگێچهڵ سهردهمانی خۆی له پشتێن وهک «تورموز دهستی» کهڵکمان وهرگرتوه به مهبهستی ئهوهی که نهكا کهرهکه له ناکاو دهرپهڕێت و به نيوهكاری ڕيسهكهمان ببێتهوه خوری، بهڵام ئهمه بۆ کهسێکی وهک خۆم جیاوازه چونکه من ههمیشه لایهنهکانی دیکهشم له بهرچاو گرتوه).
پـڕۆگرامهکانی داهاتوو:
1ـ وهزارهت وهک پێزانین و ڕێزلێنان مۆنۆمێنتێکی بهشکۆ بۆ کهرگێی گهوره و خوالێخۆشبوو «حهزرهتی مازوو» له بهردهمی وهزارهت یان له گۆڕهپانی ناوهڕاستی ئاوایی دادهنێت تاکو وهک یادهوهری گشتی ههمیشه بمێنێتهوه و له یادی قهشمهرانی به ئهمهگ نهچێتهوه.
2ـ وهزارهت وهک برهوپێدان به ئیشی پیرۆزی کهرگایین ههر لێرهوه واته له قهشمهرئاواوه جاشهکهرێکی دهستلێنهدراو پۆست دهکات بۆ قهشمهری دوورهوڵات «دژهۆنی» که ماوهیهکی دوور و درێژه له خاریجستانه و خهریکی عیلم و دانیشه و دهستی به کهر ڕاناگات و بێگومان ئێستا تاسهبار و تامهزرۆی جاشکێکی لهباره. بهڵکو ئهو قهشمهره بهڕێزه له ناو ئهو خاریجستانهدا برهو بدات به فهرههنگ و کهلتوری خۆماڵی و قهشمهریانه و خهڵکانی خاریجستانی ئاشنا بکات به کهلهپوری کهرگایین و ئهوانیش تێبگهیهنێت که خهڵکانێک لهم گۆی زهویهدا ههن که خاوهنی کهلتوری ناوازهن و ههربۆیهش لهو ڕێگهوه برهو بدات به سهنعهتی توریزم و گهشتیاری بهو ئومێدهی که قهشمهرئاوا له ساڵانی داهاتوودا داهاتێکی زۆر لهو ڕێیهوه واته له سایهی سهری ئهو جاشهکهره پۆست کراوهوه به دهست بێنێت.
3ـ بۆ پهرهپێدان و گهشهسهندنی کهلتوری کهرگایین ڕهوتێکی شێعری نوێخواز و بهرهیهک شاعیری به ههڵوێست دروست ببێت به ناوی «بهرهی کهرگێ». ئهم شاعیره بهڕێزانه دهبێ ههوڵهکانیان له پێناو ئهو کهلتور و نهریته سهداسهد خۆماڵیهدا بخهنه گهڕ و شێعرهکانیان لهو بوارهدا بشێعرێنن. (خودا جهزای بهخێریان بداتهوه).
تهبسهره: وهزارهتی ڕۆشنبیری قهشمهرئاوا دهبێ ههستێت به یارمهتی دانی ئهم شاعیره بهڕێزانه و دهرفهتی شێعری باشیان بۆ بـڕهخسێنێت و هاریکاری تهواویان بکات بۆ دهستپێـڕاگهیشتن به ئیماژه خهیاڵیهکانی کهر دا.
ئهرکی وهزارهت و بنکه و ناوهندهکانی دیکه لهو بابهتهوه:
1ـ کتێبخانهی نیشتمانی قهشمهرئاوا دهبێته ئهرکی سهرشانی که تهواوی بهڵگهنامه مێژوویی و داکیۆمێنت و نوسراوهکان لهمهڕ کهرگایین کۆ بکاتهوه و وهک ئارشیڤێکی نهتهوهیی بیانپارێزێ و له فهوتان ڕزگاریان بکات تاکو گهلهکهمان بتوانێت ئهم نهریته باشه وهک موڵکی نهتهوهیی خۆی تۆمار بکات و له سازمانی نێونهتهوهیی کهلتوری دهوڵهتاندا (یۆنسکۆ) به ناوی خۆیهوه سهبتی بکات. ههروهها کتێبخانهی نیشتمانی دهبێ ههوڵ بدات بۆ بڵاوکردنهوهی ئهو بهڵگهنامه و نوسراوانه به سهر تهواوی کتێبخانه گشتیهکانی وڵاتدا.
2ـ وهزارهتی پهروهردهی قهشمهرئاوا دهبێ ههستێت به دابین کردنی وانهیهکی خوێندن به ناوی «وانهی کهرگایین» له تهواوی قۆناغهکانی خوێندندا و دهبێ ئهو وانهیه له تهواوی قوتابخانه و خوێندنگاکانی وڵاتدا به فهرمی بگوترێتهوه. ههر خوێندکارێکیش لهو وانهیهدا نمرهی ژێر 12 بگرێت ئهوه دهبێ بۆ ماوهی شهش مانگ بکرێته شوانی کهران که له کهلتوری نوێی قهشمهرئاوا دا پێی دهگوترێت: «کهرداری».
3ـ وهزارهتی کشتوکاڵ به هاوکاری وهزارهتی ژینگهپارێزی قهشمهرئاوا دهبێ سهرژمێری تهواوی کهرهکانی وڵات بکات و ههمیشه ئاماری دروستی کهرهکانی له بهر دهستدا بێت و لهوهڕگهی تایبهتیان بۆ دابین بکات. ههروهها وهزارهتی ژینگهپارێزی دهبێ چاوهدێری لهوهڕگهکانی وڵات بکات بهتایبهت له کاتی وشکهساڵیدا نههێڵێت کهڵکی لهڕادهبهدهر له لهوهڕگاکان وهربگیرێت. لهم نێوهدا ئهرکی دابین کردنی تهویله دهکهوێته ئهستۆی بهشی کاروباری کۆمهڵایهتی خودی وهزارهتی کهرگایین.
کۆتایی (خاتیمه):
داوا له تهواوی ئهندامانی کۆمیتهی ناوهندی دهکهم که ئهم پڕۆگرامه پهسند بکهن و ئهوانیش خۆیان لهم نیعمهته یهزدانیه بێبهش نهکهن و ئهگهر سهرنج و تێبینیهکیش ههبوو ئهوه له ڕێی کامێنتهکانهوه دهریببـڕن.